Het Fläktgebouw in 1976. Bron: Nationaal Archief
Voor eigenaar en ontwikkelaar Schipper Bosch stelde ik een cultuurhistorische quickscan op van het Fläktgebouw in Amersfoort. De quickscan heeft de vorm van een beeldessay en gaat met name in op de relatie tussen het gebouw en het omliggende landschap.
Het eigenzinnige gebouw op industrieterrein Isselt is een ontwerp van architect Peter Gerssen uit 1974 voor Svenska Fläkt Lucht- en warmtetechniek. Vanaf begin jaren zeventig van de vorige eeuw ontwikkelde Gerssen een bescheiden, maar zeer consistent oeuvre. Het laat een consequente evolutie zien wat betreft het optimaliseren van prefabricage en energiezuinigheid. Zijn ontwerpen kenmerken zich door een mathematische opzet. Het zijn haast geometrische composities. De gebouwen hebben een grote sculpturale kwaliteit en mate van abstractie. Hoe minder details de aandacht voor zichzelf opeisten, hoe sterker het beeld als geheel, zo vond hij. Tegelijkertijd hebben vooral zijn kantoorgebouwen een flexibele indeling die is afgestemd op de menselijke maat en beleving. Gerssen beheerste de kunst om programma, architectonisch beeld, bouw- en inatallatietechniek tot een onlosmakelijke eenheid te smeden.
Het Fläktgebouw is vrijwel geheel geprefabriceerd. Bronnen: Het Nieuwe Instituut, archief Gerssen
Gerssen werkte over het algemeen aan één opdracht tegelijk, zodat hij zo intensief mogelijk met een opdrachtgever samen kon werken en alle beslissingen op het hoogte niveau genomen konden worden. Ieder gebouw kreeg hierdoor een volstrekt eigen gezicht, dat de werkzaamheden van de opdrachtgever verbeeldde en het imago versterkte. Zijn kantoorgebouwen hebben de kracht van beeldmerken. Voor Fläkt ontwierp hij drie zelfdragende cilinders met kantoren rondom een niet-dragende driehoekvormige kern. Met hun relatief kleine gevelopeningen en blinkende aluminium bekleding refereren de cilinders aan de ventilatiekanalen die Fläkt produceerde.
Dankzij een korte gevellengte werden kosten bespaard en is er minder geveloppervlak waardoor warmte kan ontsnappen. Ook de relatief kleine gevelopeningen dragen hieraan bij. Ondanks het gesloten karakter is het uitzicht van binnenuit wijds, doordat de vensters tezamen horizontale kijkstroken vormen op hoogte van de aan een bureau zittende werknemer. De zeer goed geïsoleerde en met aluminium panelen beklede gevel fungeert daarnaast als hitteschild. In de zomer wordt zonlicht weerkaatst, terwijl in de winter de warmte binnen wordt gehouden. Binnen werd het gebouw door Fläkt vanzelfsprekend van de nieuwste technische snufjes voorzien. Dankzij het samenspel tussen architect en opdrachtgever / installatieadviseur was het Fläktgebouw bij de opening in 1974 een van de meest energiezuinige kantoorgebouwen ter wereld.
Architect Peter Gerssen omstreeks 1972 en het Fläktgebouw in 1984. Bronnen: Het Nieuwe Instituut, archief Gerssen en Archief Eemland
De cilinders zweven deels boven een vijver. De weerspiegeling in het water van de vijver en in een waterpartij aan de overzijde van de Uraniumweg versterken de architectuur op dramatische wijze. Aan de voet van het kantoor kwam een duinachtig landschap, waar geparkeerd kon worden en medewerkers zich konden ontspannen (één van de parkeervelden was zelfs te gebruiken als tennisveld). In 1996 is het natuurlijke landschap vervangen door een rechttoe-rechtaan parkeerterrein.
De geschiedenis herhaalt zich bij de herbestemming van het voormalige Fläktgebouw tot bedrijfsverzamelgebouw REFLÄKT. Net als ruim vijftig jaar geleden speelt de uitdaging om op een niet al te uitnodigend industrieterrein een prettige werk- en verblijfsplek te maken. Een plek die diverse functies op een vanzelfsprekende manier combineert: parkeren en recreëren / pauzeren.
Het Fläktgebouw was onderdeel van de zogenaamde ‘groene hoek’. Het gebouw zweefde deels boven een vijver, terwijl in een duinvormig landschap geparkeerd en gerecreëerd kon worden. Anno 2026 is de vijver nog grotendeels aanwezig, maar het duinlandschap is verdwenen. Bron: Archief Eemland