De Ambrosiuskerk bestaat uit een sculpturaal vormgegeven kerkzaal, een vrijstaande klokkentoren en een zijvleugel met nevenruimten. Foto: Johan Bakker (2023)
In opdracht van de gemeente Waalwijk stelde ik een bouwhistorische verkenning op van de door Wouter Ingwersen ontworpen Ambrosiuskerk uit 1966. Ingwersen was een belangrijke speler in de theorievorming en de praktijk van de gereformeerde kerkbouw in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw. Met name in de jaren zestig zochten gereformeerde kerkbesturen en hun architecten naar een nieuwe uitdrukkingskracht voor kerkgebouwen. In artikelen, lezingen en middels zijn deelname aan de Gereformeerde Werkgroep voor Liturgie bracht Ingwersen zijn visie hierop onder woorden. De uitgangspunten van Ingwersen werden gemeengoed in de gereformeerde kerkbouw en vastgelegd in richtlijnen.
De Ambrosiuskerk is onderdeel van een reeks expressionistisch vormgegeven kerken, waarin Ingwersen zijn visie in de praktijk bracht. De kerken bestaan uit een sculpturaal vormgegeven kerkzaal, een meer zakelijk vormgegeven, eenlaags nevengebouw en verbindend tussenlid en een vrijstaande klokkentoren. Van de ongeveer tien door architectenbureau Van der Bom en Ingwersen in de jaren zestig ontworpen kerken is de Ambrosiuskerk het meest zuiver volgens de (eigen) richtlijnen uitgewerkt. De kerkzaal met hyperbolisch gekromd schaaldak verkeert bovendien in vrijwel oorspronkelijke staat.
Overzicht van door architectenbureau Van der Bom en Ingwersen ontworpen gereformeerde kerken in Nijmegen, Dussen, Alphen aan den Rijn, Oudeschoot, Valkenswaard en Alkmaar. Bronnen: Regionaal Archief Nijmegen, Steensma en Van Swigchem 1986, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, www.reliwiki.nl
De Ambrosiuskerk is van hoge waarde vanwege de invloeden van Le Corbusiers kapel Notre Dame du Haut in het Franse Ronchamp (1955). Meerdere architecten lieten zich in de jaren zestig en zeventig door de sculpturaal vormgegeven kapel inspireren. Onderdelen die Ingwersen aan de kapel ontleende, zijn: de wijkende wanden van de kerkzaal, het golvende dak, de hoger opgetrokken zuidoost hoek met kleurrijk glas-in-betonraam (‘boeg’), de kleine op onregelmatige wijze in de dikke wanden gepositioneerde vensters, de lichtstroken tussen wanden en dak en het grove pleisterwerk op de noord- en oostwand. In zijn algemeenheid zijn de mystieke sfeer (onder ander door het spel met daglicht) en beslotenheid van de kerkzaal aan de kapel ontleend.
Plattegrond en aanzicht vanuit het zuidwesten. Bronnen: Streekarchief Langstraat Heusden Altena
De kerkzaal heeft een sacrale, besloten zijde waar de aandacht is gericht op het liturgisch centrum (links) en een profane zijde, waar de kerkgangers in contact staan met de buitenwereld (rechts) (1967). Bronnen: Streekarchief Langstraat Heusden Altena
Het glas-in-betonraam in de zuidoost hoek van de kerkzaal is van de plaatselijk zeer bekende en gewaardeerde kunstenaar Wim Suermondt. Het betreft een geabstraheerde maar herkenbare voorstelling van mensfiguren die een kruis heffen richting de zon. Het expressieve werk is kenmerkend voor het oeuvre van Suermondt, dat enigszins bedreigd wordt door sloop en verwaarlozing.
Wim Suermondt aan het werk aan een schaalmodel van het glas-in-betonraam en het raam bij de opening van de kerk op 03 november 1966. Bronnen: Streekarchief Langstraat Heusden Altena
Zicht in de kerkzaal (rechts) vanaf een in 2017 door Van Hoogevest Architecten toegevoegd balkon (links)
De Ambrosiuskerk vanuit het zuidwesten. Foto: Johan Bakker (2023)